YouTube

Η καθιέρωση ημερών αφιερωμένων στον εορτασμό της ελληνικής γλώσσας προσφέρει την ευκαιρία να αναδειχθεί η διαχρονική της αξία και ο ρόλος της ως θεμελιώδες στοιχείο της συλλογικής ταυτότητας του Ελληνισμού. Η προχθεσινή εκδήλωση στην UNESCO μαρτυρά για αυτό. Θα ήθελα όμως εδώ να αναφερθούμε στην προσφορά δύο Ελλήνων επιστημόνων που ίσως δεν to είπαμε αρκετά : στη συμβολή του Γιάννη Κορίνθιου, καθηγητή ελληνικών στο Πανεπιστήμιο Νεάπολης, καθώς και του διακεκριμένου γλωσσολόγου Χρήστου Κλαίρη. Η διεθνής
αναγνώριση της ελληνικής οφείλει πολλά στην πρωτοβουλία, την ικανότητα και την ακούραστη
δραστηριότητά τους.

Παράλληλα, ωστόσο, ο εορτασμός αυτός αποτελεί και μια ευκαιρία για κριτική προσέγγιση των  σύγχρονων συνθηκών που επηρεάζουν τη χρήση και τη μετάδοσή της γλώσσας μας. Στο πλαίσιο αυτό, θα σας μεταφέρω μερικές παρατηρήσεις που βασίζονται στην εμπειρία μας από τη συμμετοχή μας στην Ελληνική Κοινότητα. Πρόκειται για παρατηρήσεις που επιχειρούν να απαντήσουν στο ερώτημα, ποιος είναι ο ρόλος μας, ποιές είναι σήμερα οι προκλήσεις και ποιές οι ευθύνες μας.

Η Ελληνική Κοινότητα του Παρισιού, η οποία συνοδεύει τον Ελληνισμό της πόλης από το 1923, αποτελεί ένα ενδιαφέρον παρατηρητήριο της γλωσσικής κατάστασης των διαφορετικών μεταναστευτικών κυμάτων των Ελλήνων κατά τον 20 ο και και τις αρχές του 21ου αιώνα. Από τη θέση αυτή είναι μάρτυρας της σταδιακής απώλειας της ελληνικής γλώσσας από γενιά σε γενιά.

Αυτό δεν σημαίνει απώλεια της ελληνικής ταυτότητας, αλλά σηματοδοτεί την εξαφάνιση ενός σημαντικού μέρους της συλλογικής μνήμης.
Σήμερα, δυστυχώς, το ερώτημα παραμένει : θα μπορέσει η ελληνική γλώσσα να αναπτύχθεί σε ένα πολυγλωσσικό περιβάλλον; Μπορεί να ανατραπεί αυτή η διαγενεακή διακοπή ; Η απάντηση που δίνει η γλωσσολογία επιβεβαιώνει αυτό που οι κοινότητες της διασποράς γνώριζαν από παλιά, χωρίς όμως να διαθέτουν όλα τα απαραίτητα μέσα για να το εφαρμόσουν: η γλώσσα διατηρείται ζωντανή όταν διδάσκεται, χρησιμοποιείται και αξιολογείται σωστά.

Σε αυτό, η οικογένεια και το σχολείο παίζουν καθοριστικό ρόλο. Η συνειδητή επιλογή της οικογένειας να μιλά ελληνικά στο σπίτι αποτελεί την πρώτη γραμμή άμυνας. Όμως τον καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση της γλώσσας τον έχουν οι σχολικές δομές. Εδώ σήμερα υπάρχει επιτακτική ανάγκη για διδασκαλία σύγχρονη και προσαρμοσμένη στις ανάγκες των παιδιών της διασποράς. Υπάρχει επίσης επιτακτική ανάγκη για μια κρατική πολιτική που να μην υπονομεύει την προσπάθεια των εκπαιδευτικών και των φορέων της ομογένειας με αναχρονιστικές παιδαγωγικές πρακτικές και περιορισμένο διδακτικό υλικό. Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει μέσω
ψηφιακών εφαρμογών, αλλά χωρίς παιδαγωγική καθοδήγηση η χρήση της παραμένει παθητική. Ο εκπαιδευτικός παραμένει ο κρίσιμος παράγοντας, εκείνος που οργανώνει τις ψηφιακές δραστηριότητες στο πλαίσιο ενός ολοκληρωμένου παιδαγωγικού σχεδίου.

Και φτάνουμε στο καίριο ερώτημα : Είναι η ελληνική γλώσσα, φυσική γλώσσα επικοινωνίας για τα παιδιά της διασποράς; Στις περισσότερες περιπτώσεις, όχι. Και όσο κι αν αυτό μας ενοχλεί, είναι γεγονός. Φυσική γλώσσα είναι εκείνη που χρησιμοποιείται αυθόρμητα, καθημερινά και από ανάγκη. Για τα παιδιά της διασποράς, αυτή είναι η γλώσσα του σχολείου, των φίλων και του δημόσιου χώρου. Τα ελληνικά περιορίζονται συχνά στο σπίτι, δεν λειτουργούν ως γλώσσα επικοινωνίας. Όταν η ελληνική γλωσσα δεν σου χρειάζεται για να παίξεις, να ανήκεις, να προχωρήσεις, τότε περιθωριοποιείται. Το πρόβλημα δεν είναι τα παιδιά, αλλά οι συνθήκες. Δεν μπορούμε να απαιτούμε φυσική χρήση μιας γλώσσας που δεν διαθέτει κοινωνικούς χώρους, θεσμική στήριξη και πραγματική λειτουργικότητα.
Εδώ συνίσταται ο ρόλος της Ελληνικής Κοινότητας σήμερα : πέρα από την αδιάλειπτη στήριξη των κρατικών σχολικών δομών, η Κοινότητα προσπαθεί να δημιουργεί δυναμικούς κοινωνικούς και πολιτισμικούς χώρους όπου η ελληνική γλώσσα να λειτουργεί ως μέσο κοινωνικής αλληλεπίδρασης και πολιτισμικής έκφρασης. Προσπαθεί, μέσα από δραστηριότητες, που συνδυάζουν τη μάθηση με τη ψυχαγωγία ( μουσική, θέατρο), να δημιουργεί ζωντανά ελληνόγλωσσα περιβάλλοντα. Το βίντεο όπου οι μαθητές των σχολείων, των εργαστηρίων του θεάτρου και του ελληνικού τραγουδιού και οι ενήλικες μαθητές δίνουν δείγμα της γνώσης αλλά και της αγάπης τους για την ελληνική γλώσσα, είναι μια μαρτυρία της καθημερινής προσπάθειας που καταβάλλουν οι ίδιοι και η Ελληνική Κοινότητα για την διατήρηση και μετάδοση της ελληνικής γλώσσας. *

 *****

Η ανάγκη για διατήρηση της γλώσσας μας απαιτεί να υπερβούμε τις ρητορικές προσεγγίσεις και να προχωρήσουμε σε μια ολοκληρωμένη πολιτική εκπαιδευτικής δέσμευσης – μια ορθολογική διαχείριση του γλωσσικού μας κεφαλαίου. Χωρίς σχολεία, εκπαιδευτικούς και δημόσια πολιτική, η γλώσσα μας δεν πεθαίνει γιατί τα παιδιά δεν την αγαπούν· πεθαίνει γιατί εμείς την αφήνουμε να χαθεί.
Ο ρόλος της Ελληνικής Κοινότητας είναι να αντισταθμίσει τις αρνητικές τάσεις γλωσσικής μετατόπισης και να ενισχύσει τη βιωσιμότητα της γλώσσας. Το ελληνικό κράτος οφείλει να αναλάβει ενεργό και υποστηρικτικό ρόλο, παρέχοντας ενημέρωση, εκπαίδευση και ουσιαστική υνεργασία με τους φορείς της ομογένειας, ώστε να δημιουργηθούν πολλαπλοί κύκλοι χρήσης της ελληνικής γλώσσας στη διασπορά και να ενισχυθεί η καθημερινή και βιωματική επαφή με αυτήν.

Évolution de la langue grecque dans la diaspora :
Le rôle contemporain de la Communauté Hellénique

L’instauration de journées consacrées à la célébration de la langue grecque offre l’occasion de mettre en lumière sa valeur intemporelle et son rôle en tant qu’élément fondamental de l’identité collective du monde hellénique. L’événement qui s’est tenu avant-hier à l’UNESCO en témoigne.
Cependant, il est également important de souligner la contribution de deux scientifiques grecs peut-être encore peu connue : Giannis Korinthios, professeur de grec à l’Université de Naples, et le linguiste renommé Christos Klairis. La reconnaissance internationale de la langue grecque doit beaucoup à leur initiative, leur compétence et leur énergie infatigable.

Parallèlement, cette célébration constitue aussi une opportunité de réflexion critique sur les conditions contemporaines qui influencent l’usage et la transmission de notre langue dans le milieu de la diaspora. À ce titre, je souhaite partager quelques observations issues de notre expérience au sein de la Communauté Hellénique. Ces observations cherchent à répondre à la question : quel est notre rôle, quels sont les défis actuels et quelles sont nos responsabilités ?
La Communauté Hellénique de Paris, qui accompagne les Grecs de la ville depuis 1923, constitue un observatoire intéressant de l’évolution linguistique des différentes vagues migratoires tout au long du XXᵉ siècle et au début du XXIᵉ siècle. Elle a été témoin de la perte progressive de la langue grecque de génération en génération. Cela ne signifie pas une perte de l’identité grecque, mais marque la disparition d’une part importante de la mémoire collective.
Aujourd’hui, la question demeure : la langue grecque pourra-t-elle se développer dans un environnement multilingue ? Peut-on inverser cette rupture intergénérationnelle ?
La recherche confirme ce que les communautés de la diaspora savaient déjà : la langue reste vivante lorsqu’elle est enseignée, utilisée et valorisée correctement.
Dans ce contexte, la famille et l’école jouent un rôle déterminant. Le choix conscient de la famille de parler grec à la maison constitue la première ligne de défense. Cependant, ce sont les structures scolaires qui renforcent véritablement la langue. Il existe aujourd’hui un besoin urgent d’un enseignement moderne et adapté aux enfants de la diaspora. Il est également nécessaire qu’une politique publique ne compromette pas les efforts des enseignants et des institutions de la diaspora par des pratiques pédagogiques archaïques ou des ressources limitées. La technologie peut être un outil précieux via des applications numériques, mais sans encadrement pédagogique, son usage reste passif. L’enseignant demeure l’élément clé, celui qui organise les activités numériques dans le cadre d’un projet pédagogique global.

La question centrale demeure : la langue grecque est-elle une langue naturelle de communication pour les enfants de la diaspora ?
Dans la plupart des cas, non. Et bien que cela puisse nous déranger, c’est un constat. Une langue est « naturelle » lorsqu’elle est utilisée spontanément, quotidiennement et par nécessité. Pour les enfants de la diaspora, cette langue est celle de l’école, des amis et de l’espace public. Le grec se limite souvent au domicile et ne fonctionne pas comme langue de communication. Lorsqu’une langue n’est pas nécessaire pour jouer, appartenir ou progresser, elle se marginalise. Le problème ne réside pas dans les enfants, mais dans les conditions : on ne peut exiger l’usage spontané d’une langue qui n’a ni espaces sociaux, ni soutien institutionnel, ni réelle fonctionnalité.

C’est ici que réside le rôle contemporain de la Communauté Hellénique : au-delà du soutien constant aux structures scolaires publiques, elle s’efforce de créer des espaces sociaux et culturels dynamiques où la langue grecque peut fonctionner comme moyen d’interaction sociale et d’expression culturelle. À travers des activités combinant apprentissage et loisirs (musique, théâtre), elle crée des environnements vivants en grec. Les vidéos montrant les élèves des écoles, des ateliers de théâtre et de chant, ainsi que les élèves adultes, illustrent à la fois leur connaissance et leur amour pour la langue grecque. Elles témoignent de l’effort quotidien consenti par les élèves et la Communauté pour la préservation et la transmission de la langue.
 

*****

La nécessité de maintenir notre langue exige de dépasser les approches purement rhétoriques et de mettre en œuvre une politique éducative complète — une gestion rationnelle de notre capital linguistique. Sans écoles, enseignants et politique publique, notre langue ne meurt pas parce que les enfants ne l’aiment pas, mais parce que nous la laissons disparaître.
Le rôle de la Communauté grecque est de compenser les tendances négatives de déplacement linguistique et de renforcer la viabilité de la langue. L’État grec doit jouer un rôle actif et de soutien, en fournissant information, formation et coopération réelle avec les institutions de la diaspora, afin de créer de multiples cercles d’usage de la langue grecque et de renforcer le contact quotidien et vivant avec celle-ci.